6 października 2026 roku minęło 150 lat od urodzin Jana Bułhaka – fotografa, który wymyślił słowo „fotografika”, sfotografował Wilno przed wojną i ruiny Warszawy po niej, a w 1946 roku współtworzył Związek Polskich Artystów Fotografików z legitymacją numer 1. ZPAF zapowiada na jesień wieczór poświęcony patronowi, a jego zdjęcia można dziś oglądać bez wychodzenia z domu.
Kim był Jan Bułhak
Urodził się 6 października 1876 roku w Ostaszynie pod Nowogródkiem. Studiował literaturę, historię i filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale studiów nie skończył. Fotografować zaczął około 1905 roku – podobno aparatem żony. Przełom przyszedł kilka lat później: za namową malarza Ferdynanda Ruszczyca w 1912 roku pojechał do Drezna, do pracowni znanego portrecisty Hugo Erfurtha.
Po powrocie zamieszkał w Wilnie i właśnie tam zbudował swoją pozycję. W latach 1912–1915 wykonał fotograficzną inwentaryzację zabytków miasta, a od 1919 roku przez dwie dekady prowadził zakład fotografii artystycznej na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego. Współtworzył Fotoklub Wileński i Fotoklub Polski, a po wojnie – razem z Leonardem Sempolińskim – Związek Polskich Artystów Fotografików. Był jego pierwszym prezesem aż do śmierci w 1950 roku.
Najważniejsze dane
- Urodzony: 6 października 1876, Ostaszyn koło Nowogródka
- Zmarł: 4 lutego 1950 w Giżycku, w czasie wyprawy fotograficznej; pochowany na Powązkach
- Nauka fotografii: pracownia Hugo Erfurtha w Dreźnie, 1912
- Wilno: fotograf miejski, inwentaryzacja zabytków 1912–1915, wykładowca USB 1919–1939
- ZPAF: współzałożyciel (1946), pierwszy prezes, legitymacja nr 1, dziś patron związku
- Książki: m.in. „Fotografika. Zarys fotografii artystycznej”, „Estetyka światła” (1936), „Fotografia ojczysta” (1951)
- Cykl: „Polska w obrazach fotograficznych Jana Bułhaka” – ponad 150 albumów
Fotografika i „fotografia ojczysta”
Bułhak nie tylko fotografował, ale i dużo pisał o fotografii. To on wprowadził do polszczyzny słowo „fotografika”, żeby oddzielić fotografię artystyczną od użytkowej – legitymacyjnej, reklamowej czy technicznej. Drugim jego pomysłem była „fotografia ojczysta”: systematyczne fotografowanie krajobrazu, zabytków, miasteczek i ludzi jako zapis tożsamości kraju. W praktyce oznaczało to setki wypraw po Wileńszczyźnie, Nowogródczyźnie, Polesiu i dalej.
Jego styl łatwo rozpoznać: miękkie, rozproszone światło, staranna kompozycja, często niewielka postać w krajobrazie, która nadaje skalę i nastrój. Do tego szlachetne techniki – bromowe powiększenia i bromoleje, o których wydał osobne podręczniki. Dziś te zdjęcia wyglądają jak obrazy, i właśnie o to chodziło.
Archiwum, które spłonęło
Historia dorobku Bułhaka to też historia strat. W 1939 roku przekazał państwu kolekcję ponad 11 tysięcy zdjęć w 158 albumach. Większość negatywów zaginęła w czasie wojny, a w 1944 roku spłonęła jego wileńska pracownia – według szacunków około 30 tysięcy negatywów. Po wojnie, w lipcu 1945 roku, przeniósł się do Warszawy. Razem z synem Januszem fotografował zniszczoną i odbudowywaną stolicę (około tysiąca zdjęć) oraz tak zwane Ziemie Odzyskane (około dwóch tysięcy). Zdjęcia z lat 1945–1949 sygnowano „fot. J. Bułhak i Syn”. W 1946 roku w Muzeum Narodowym w Warszawie pokazano jego wystawę zdjęć zrujnowanego miasta.
Jak obchodzona jest rocznica
Według Związku Polskich Artystów Fotografików rocznicę upamiętnił uchwałą Senat RP, a portal Dzieje.pl (PAP) przypomniał sylwetkę fotografa. Już 4 września, podczas Nocy Fotografii w Warszawie, Okręg Warszawski ZPAF pokazał na Starówce projekcję „Fot. J & J Bułhak – 2 x Warszawa”: przedwojenne zdjęcia Jana zestawione z powojennymi kadrami jego syna Janusza (w tym roku mija też 120 lat od urodzin Janusza, rocznik 1906), a do tego pocztówki z obu epok.
ZPAF zapowiada jeszcze w tym roku wieczór poświęcony Bułhakowi (termin nie jest jeszcze podany) oraz plener fotograficzny Warmia–Wilno w lutym 2027 roku. Zgłoszenia na plener przyjmuje Okręg Warszawski związku – szczegóły w komunikacie na stronie ZPAF.
Gdzie zobaczyć zdjęcia Bułhaka
- Muzeum Fotografii w Krakowie (MuFo) – zbiory online z pejzażami, widokami Wilna i portretami; to stamtąd pochodzi większość zdjęć Bułhaka w dobrej jakości dostępnych w sieci.
- Wikimedia Commons – setki skanów w domenie publicznej, m.in. cykl z Drui z lat 1929–1939.
- Książki – „Fotografika” i „Estetyka światła” bywają w antykwariatach i bibliotekach cyfrowych; to wciąż ciekawa lektura o świetle i kompozycji.
Co to zmienia w praktyce – czego można się nauczyć od Bułhaka
Rocznica to dobry pretekst, żeby spojrzeć na jego zdjęcia okiem współczesnego fotografa. Kilka lekcji jest zaskakująco aktualnych:
- Światło ważniejsze niż motyw. Bułhak fotografował zwykłe drogi, drzewa i płoty, ale w mgle, szronie albo pod niskim słońcem. Jesień i zima to idealny czas, żeby spróbować tego samego.
- Sztafaż. Mała postać w krajobrazie daje skalę i opowieść. Zamiast czekać, aż ludzie wyjdą z kadru, poczekaj, aż ktoś stanie w dobrym miejscu.
- Seria zamiast pojedynczego zdjęcia. „Fotografia ojczysta” to w gruncie rzeczy projekt dokumentacyjny. Twoja dzielnica, miasteczko czy wieś za dziesięć lat będą wyglądać inaczej – warto je sfotografować systematycznie już teraz.
- Kopia zapasowa. Los 30 tysięcy negatywów z Wilna to najlepszy argument za trzymaniem archiwum w dwóch miejscach.
Dla kogo
Dla każdego, kto interesuje się historią polskiej fotografii, fotografuje krajobraz w czerni i bieli albo szuka inspiracji do jesiennych zdjęć w mgle i miękkim świetle. Członkowie ZPAF i fotoklubów mogą też śledzić zapowiadany wieczór bułhakowski i plener Warmia–Wilno.
FAQ
Kiedy urodził się Jan Bułhak?
6 października 1876 roku w Ostaszynie pod Nowogródkiem. W 2026 roku przypada 150. rocznica jego urodzin.
Dlaczego nazywa się go ojcem polskiej fotografiki?
Wprowadził samo pojęcie „fotografika”, napisał pierwsze polskie podręczniki fotografii artystycznej, uczył fotografii na uniwersytecie i był pierwszym prezesem ZPAF.
Czy jego zdjęcia są w domenie publicznej?
Jan Bułhak zmarł w 1950 roku, więc prawa autorskie majątkowe do jego zdjęć wygasły. Wiele skanów udostępniają muzea i Wikimedia Commons – przy wykorzystaniu warto podać autora i instytucję, z której zbiorów pochodzi skan.
Źródło
ZPAF – 150. rocznica urodzin Jana Bułhaka
Culture.pl – Jan Bułhak
Muzeum Fotografii w Krakowie – zbiory: Jan Bułhak
Zdjęcie główne: Jan Bułhak, „Pejzaż zimowy. Wilno, Góra Trzykrzyska”, domena publiczna, Muzeum Fotografii w Krakowie, via Wikimedia Commons.
